Een hoogleraar criminologie in ondergoed

Een straf die stiekem geen straf is

De titel van dit stuk verwijst natuurlijk naar de naam van deze website: helemaal naakt toonde hoogleraar Paul Nieuwbeerta zich in zijn openbare college ter gelegenheid van de aanvaarding van de leerstoel Criminologie aan de Universiteit van Leiden niet, maar veel scheelde het niet. Het deel van zijn oratie dat het meest deed denken aan de blote keizer uit het sprookje, zat aan het einde. Zo pijnlijk dat letterlijk citeren hier geboden is:

Een tweede project dat we willen gaan verrichten omvat diverse gerandomiseerde experimenten naar de consequenties van specifieke straffen, maatregelen en interventies. We zullen daarbij in gecontroleerde experimenten bij controlegroepen van veroordeelden een deel van de straf achterwege laten. In de medische wetenschap zijn dergelijke gerandomiseerde experimenten met placebo’s standard practice. In de criminologie staat dergelijk onderzoek helaas nog in de kinderschoenen.

Watte? Deze hoogleraar wil in sociologisch onderzoek een equivalent voor placebo’s? Anders gezegd: “Bij de mensen uit de controlegroep wordt de indruk gewekt dat ze een werkzame behandeling hebben ondergaan? (…) veroordeelden [wordt] de indruk gegeven dat ze een straf krijgen terwijl ze die in de werkelijkheid niet krijgen…” Deze regels komen uit de bespreking van Andre van Delft en ondergetekende op het onderzoek van Nieuwbeerta e.a. dat hier gewogen en te licht bevonden werd.

Iedereen met gezond verstand en zonder misplaatst ontzag voor hoogleraren begrijpt dat dit volstrekte onzin is. Ik gebruik hier een nogal kruidige kwalificatie maar hij slaat op iemand die zelf er niet voor terugschrikt om over de huidige strafrechtspleging te spreken in deze termen:

(…) bevinden strafrechters en anderen (sic) actoren (…)  zich in de onfortuinlijke positie van een dokter die (…) geen idee heeft op welke gronden hij moet besluiten (…) Als we de parallel doortrekken, zouden medici op basis van de huidige kennis straffen waarschijnlijk scharen onder de alternatieve geneeswijzen of zelfs kwakzalverij.

En ja, deze criminoloog heeft het hier dus over alle straffen.

Er was nog meer dat in negatieve zin opviel aan de oratie van Nieuwbeerta.

En daarmee doel ik niet op de zwakke presentatie. Tot en met het dankwoord en zelfs het deel daarvan dat hij richtte tot zijn partner in de criminologie en in het leven, las hij dit ‘openbare college’ gehaast en af en toe struikelend op van zijn aantekeningen.

Wantrouwige vlieg

Andre van Delft en ik hoorden een verhaal dat eigenlijk niets meer of minder behelsde dan een uitgebreide maar oppervlakkige onderbouwing van plannen onder het motto ‘meer en beter onderzoek is noodzakelijk’. Tja, dat er beter onderzoek nodig was hadden wij in die kritische bespreking ook geconstateerd. Het was goed beschouwd zelfs de reden dat we vrijdagmiddag in het statige academiegebouw als ‘vliegen op de muur’ zaten van het fraaie auditorium. Een van die plannen betrof wat de hoogleraar betitelde als het project ‘Fly on the wall’, ingebed in het ‘Criminal Justice’ kader. Een Engelse en verwarrende term voor directe observaties bij rechtszaken en andere momenten waarop beslissingen genomen worden over verdachten en veroordeelden. Wij waren ook een soort vliegen. Ons wantrouwen bleek helaas nogal sterk bevestigd.

Nieuwbeerta viel wat dat betreft gelijk met de deur in huis door te spreken over slechts twee doelen van strafoplegging: vergelding en voorkomen. Uit de context bleek hij met dat ‘voorkomen’ uitsluitend te doelen op het afschrikwekkende effect van straffen, niet op het effect van opsluiting op de gelegenheid voor de criminelen om gedurende de periode van detentie misdaden te plegen. Dit weglaten van dit doel van opsluiting is geen slordigheid of onnadenkendheid: het is erger. In het te licht bevonden artikel schreven de auteurs:

In de analyses vergelijken we het aantal veroordelingen van werkgestraften met dat van gevangenisgestraften in de maximaal acht jaar na het uitgangsdelict, waarbij we controleren voor eventuele perioden van detentie.

Een vreemde, onduidelijke formulering: wat bedoelen ze met dat ‘controleren voor’? Van dit artikel bestaat echter ook een Engelstalige variant en daaruit valt wel op te maken wat hier gebeurd is.

When applicable, in constructing (sic) our outcome variable, we control for the duration of incapacitation by multiplying the observed number of convictions by the inverse of the proportion of the follow-up period offenders were actually free to offend. We thereby assume that offenders would have been convicted at the same rate for the entire period if they had not been imprisoned.

Een rekenvoorbeeld. De onderzoekers kijken naar de recidive in een periode van vier jaar na de (eerste) veroordeling die aanleiding gaf om twee criminelen mee te nemen in het onderzoek. Eén crimineel kreeg in die periode 3 keer een taakstraf en een andere crimineel 3 keer een gevangenisstraf van in totaal 1 jaar. Door deze ‘correctie’ wordt voor de crimineel die gevangenisstraf kreeg nu gesteld dat hij daardoor niet voldoende in de gelegenheid is geweest om nieuwe misdaden te plegen en wordt gedaan alsof hij niet 3 keer maar 4 keer opnieuw in de fout is gegaan! Mede op basis daarvan constateren deze wetenschappers dat na taakstraffen minder recidive volgt dan na gevangenisstraf. Dit heet datamassage.

Overigens is op meerdere punten die Engelstalige variant iets beter dan de Nederlandse. Grappig is dat de Engelstalige variant wel in de bibliografie van de oratie is opgenomen maar de Nederlandse niet.

In die Engelstalige variant ook al niet gerept van het bestaan van een Nederlandse. Het is not-done om over een zelfde onderzoek twee keer te publiceren. Nu was de Engelstalige variant, zoals gezegd, niet alleen een vertaling: er waren zaken anders opgeschreven en wat uitgebreid en er was nog een stukje aan toegevoegd. Het is bijzonder vreemd dat die verbetering niet expliciet benoemd is en zelfs de Nederlandse versie niet eens genoemd is.

Veel straffen?

Het lijkt erop dat er geen enkele interesse bestaat in het effect van misdaad op het niet-criminele deel van de samenleving. Zo wordt de ondermijning van het vertrouwen in de rechtstaat bijvoorbeeld in geen enkele vorm genoemd als reden waarom criminaliteit een groot maatschappelijk probleem vormt.

Uit allerlei uitspraken van deze criminoloog krijg je de indruk dat hij straffen niet meer van deze tijd vindt. Zo beweert hij: “Er worden dan ook veel straffen opgelegd in ons land“. Die bewering maakt nota bene onderdeel uit van een passage over criminaliteitscijfers waaruit op te maken valt dat slechts een fractie van alle delicten tot een straf leidt. Grofweg is sprake van 8 miljoen delicten en 140000 straffen.

Nieuwbeerta is ook zeer positief over het onderzoek dat door zijn levenspartner wordt verricht op het terrein van ‘straffen als oorzaak van later crimineel gedrag’.

Een eerste zeer innovatief onderzoeksterrein is die naar de levenslopen en de ontwikkeling van crimineel gedrag. (…) De onderzoeksresultaten laten helaas zien dat straffen (sic) vaak leidt tot actievere criminele carrieres en tot slechtere huwelijks- en arbeidsloopbanen.

Zonder een letter van de betreffende onderzoeken te hebben gelezen is duidelijk dat er een luchtje aan zit. Dat is onmiddellijk af te leiden uit het ontbreken van het deel van de zin dat zou moeten beginnen met ‘dan': actiever en slechter dan wat? Bovendien dringt zich onmiddellijk de vraag op of ook hier, net als in het te licht bevonden onderzoek, correlatie en causaliteit met elkaar verward zijn. Dit is nader onderzoek waard!
Het als vierde genoemde project wordt door Nieuwbeerta samen met zijn partner geleid: het betreft het zogenaamde ‘Prison Project’. Met steun van 11 studentes en 1 student worden in dit kader “bijna 2000 personen, hun partners (sic) en hun kinderen een aantal jaren” gevolgd. Ze zijn voor, tijdens en na detentie diverse malen ondervraagd over hun leven.
Zo langzamerhand bekruipt me de angst dat de voormalig bijzonder hoogleraar sociologie -want dat was Nieuwbeerta eerder aan de UU- niet goed begrepen heeft wat de eigenlijke betekenis was van misschien wel het nuttigste sociologisch onderzoek dat ooit gedaan is: het Hawthorne-onderzoek.

Pijnlijk of hilarisch?

Natuurlijk kraamde Nieuwbeerta niet alleen maar onzin uit. Zo liet hij weten dat er nu nog te weinig methodologisch adequaat onderzoek wordt gedaan: hij wil gerandomiseerde experimenten. Daar zit zeker wat in, alleen komt die oproep in het licht van het weglaten van data en het gegoochel met ‘propensity-scores’ om data-mining voor te kunnen stellen als quasi-experimenten, nogal ongeloofwaardig over. Het zou helpen wanneer de hoogleraar die twee gepubliceerde recidive-artikelen zou intrekken.

Het is bijvoorbeeld ook goed dat hij wijst op de bizarre situatie dat gevangenisstraffen soms te kort zijn om de gelijktijdig ‘opgelegde gedragsinterventies’ te kunnen uitvoeren. Ik weet niet of je dat pijnlijk of hilarisch moet noemen.

Hij heeft ook gelijk dat het jammer is dat een in verhouding erg groot deel van het criminologisch en penologisch onderzoek betrekking heeft op de situatie in de Verenigde Staten van Amerika, die op het gebied van misdaad en straf toch wel behoorlijk verschillen van de West-Europese. Meer en beter onderzoek in Europa en internationale vergelijkingen lijken zeker gewenst.
Toevallig kwam juist deze week een bericht naar buiten over een reusachtig succes in de VS: voor het eerst sinds mensenheugenis maakte New York een dag mee zonder een enkele moord, steekpartij of schietpartij.

Terwijl de criminaliteit in totaliteit vorig jaar groeide met 3 procent, zakte het aantal moorden in de Amerikaanse metropool in 2011 met bijna een kwart (23 procent). Dit jaar registreerde de politie tot nu toe 366 moorden. Vorig jaar waren dat er in het hele jaar 472. In 1990 registreerde de politie van New York nog 2.300 moorden. ‘We hopen dit jaar te eindigen met de laagste moordcijfers sinds 1960,’ aldus Browne. De daling van de misdaadcijfers wordt door kenners toegeschreven aan het zero tolerance-beleid van de Republikeinse oud-burgemeester Rudy Giuliani.

Tienduizenden mensen die niet vermoord zijn: het is toch interessant om te weten in welke mate dergelijke resultaten in West-Europa ook te behalen zijn. Internationale vergelijking dus.

Om dit verhaal niet al te lang te maken, sluit ik af met nog een enkel pijnpuntje.

Bij de strafoplegging zijn er volgens Nieuwbeerta aanwijzingen dat sommige groepen verdachten, bijvoorbeeld allochtonen (sic), onevenredig zwaar gestraft worden. Opvallend is dat bij deze bewering, in tegenstelling tot vele andere, er geen verwijzing is naar onderzoek. Verderop is er wel een verwijzing naar een artikel van Wermink. Zij is een van de co-auteurs van de recidive-artikelen en wordt expliciet bedankt in de eerste noot en in de op een na laatste alinea van de oratie. Dat artikel verscheen in het Nederlandse Juristenblad van afgelopen maart. Het is van even bedenkelijke kwaliteit als de recidive-artikelen en verdient het beslist om hier nog eens ge-non-peer-reviewed te worden.

6 reacties op “Een hoogleraar criminologie in ondergoed

  1. Een tongue in cheek commentaar, neem ik aan.
    De bijeenkomst had een formeel-ritueel karakter. In een andere setting zou ik Nieuwbeerta de vraag hebben voorgelegd of in zijn ideaalbeeld van de rechtspraak de -menselijke- rol van de rechters zoveel mogelijk is teruggedrongen.
    Deze webstek is opgezet vanwege ongerustheid over het afbrokkelen van het aanzien van de wetenschap. Die afbrokkeling vormt een bedreiging voor de beschaving, met name de westerse.
    (zie verder: http://www.keizersenkleren.nl/?p=48)
    In deze criminologische context is m.i. echter juist sprake van onderschatting of zelfs ontkenning van de beperkingen van de sociale wetenschap. De miskleun om ‘verlaging van de dosis’ (een deel van de straf niet uitvoeren) te vergelijken met een placebo is daarvan het ultieme voorbeeld.
    Mijn verwijzing naar het Hawthorne-effect heeft ook die achtergrond.

  2. Ik ben geen wetenschapper, slechts een alerte observator. En van dit obfuscating proza krijg ik een sik. Voor mij is het enige belang in misdaad onderzoek hoe gewetenloosheid ontstaat. Zonder illusie dat het beschadigen van anderen ooit uitgeroeid zal worden.
    Het lijkt wel alsof Paul Nieuwbeerta liever met straffen experimenteert , dan zich druk te maken over de oorzaken.
    Terwijl intussen op allerlei fronten materiaal aangedragen wordt hoe je kinderen zo kunt verwaarlozen, en negatief beinvloeden , dat ze een carriëre in criminaliteit volslagen legitiem vinden.
    Een zestienjarige die tegen de lamp loopt komt daar niet per ongeluk. Die signalen waren er al toen hij vier was. Maar het sentimentele ” onder de mat vegen ” , hij is nou eenmaal driftig, hij schopt zijn moeder omdat zijn vader dat wel prima vindt, gaat helemaal voorbij aan het conditioneren van de geest om met geweld satisfactie te veroveren.
    En dan vervolgens het element ” straf ” ook nog eens te gaan sentimentaliseren is onderdeel van het grenzeloze gedogen dat ons inmiddels fiks bij de strot heeft.

  3. Marie, ik vind je verwijt onterecht. Het is op zich zeer nuttig de strafrechtspleging te onderzoeken. Zoiets sluit ander nuttig onderzoek, bijvoorbeeld naar het ontstaan van gewetenloosheid, niet uit. Maar dat hoeft Nieuwbeerta natuurlijk niet te doen; daar zijn weer andere wetenschappers voor, of die zouden er moeten zijn.

  4. Zoals je zegt André, die onderzoekers naar het ontstaan van gewetenloosheid zouden er moeten zijn. Als dat nà het verdrinken van het kalf plaatsvindt is het te laat.
    Sociale wetenschappers, of wat daar voor door gaat, hebben zich achter zoveel zelfverzonnen theorie gebarricadeerd dat je bijna zou denken dat eenvoudige wetmatigheden zoals verwaarlozing en mishandeling in de nucleus van het gezin , rerepareerd kunnen worden met een barrage aan welmenende heropvoeders.
    Het is inmiddels een serieuze industrie, helemaal gericht op gedragsverandering. Sec asociale houding aanpakken, en natuurlijk die vraagstukken of het strafrecht psychopathie moet indammen, of de herkansing los laten op de omgeving.
    Ik kies ervoor André, om bij alle ellendelingen die hun rage ventileren op onze gemeenschap, een zeer in depth onderzoek te doen plaatsvinden . En ze zeer beslist nooit toe te laten tot onze gemeenschap.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>